Książka miesiąca: Quo vAIdis

Sztuczna inteligencja już dawno przestała być jedynie technologiczną ciekawostką. Dziś wpływa na sposób, w jaki pracujemy, uczymy się, komunikujemy i spędzamy wolny czas. Korzystamy z niej codziennie, często nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Ale czy naprawdę rozumiemy, dokąd to wszystko zmierza? W tym miesiącu chcę przedstawić Ci książkę "Quo vAIdis" autorstwa Andrzeja Dragana. Jest to jedna z tych pozycji, które nie tylko się czyta, ale które zostają w głowie na długo po zamknięciu ostatniej strony.

To nie jest poradnik o AI

Jeżeli spodziewałeś się książki o tym, jak wykorzystać AI w firmie, jak pisać prompty albo które narzędzia są dziś najlepsze to nie ten kierunek. „Quo vAIdis” nie jest technologicznym poradnikiem ani instrukcją obsługi sztucznej inteligencji. To raczej filozoficzna podróż przez współczesność i przyszłość. Książka pełna pytań, ironii, przemyśleń i intelektualnych prowokacji. Autor nie daje prostych odpowiedzi. Zamiast tego zostawia czytelnika z refleksją nad tym, jak bardzo technologia zaczyna wpływać na nasze codzienne życie i sposób myślenia.

To, co najmocniej wyróżnia tę książkę, to fakt, że Dragan nie próbuje sprzedać czytelnikowi wizji sztucznej inteligencji jako magicznego rozwiązania wszystkich problemów świata. Nie dostajemy tutaj typowego technologicznego entuzjazmu w stylu „AI zmieni wszystko na lepsze”. Zamiast tego autor stawia pytania. Dużo pytań.

Czy modele językowe naprawdę „rozumieją”?
Czy AI jest kreatywna?
Czy człowiek nadal będzie potrzebny?
Czy my sami przypadkiem nie oddajemy zbyt dużej części własnego myślenia maszynom?

Dragan robi to w swoim charakterystycznym stylu, czyli ironicznie, błyskotliwie, momentami wręcz prowokacyjnie. Książka bardziej przypomina rozmowę przy kawie z kimś bardzo inteligentnym niż klasyczną publikację popularnonaukową. To sprawia, że czyta się ją niezwykle lekko.

AI jako narzędzie… ale też zagrożenie

Najciekawsze w „Quo vAIdis” jest to, że książka nie próbuje ani straszyć sztuczną inteligencją, ani jej bezkrytycznie wychwalać. Autor pokazuje AI jako niezwykłe narzędzie, które może ułatwić codzienność, przyspieszyć pracę i rozwiązać wiele problemów. Jednocześnie pojawia się pytanie: co oddajemy w zamian? Czy wraz z rozwojem AI nie zaczynamy rezygnować z samodzielnego myślenia? Czy nie przyzwyczajamy się do tego, że odpowiedzi są podawane natychmiast, bez potrzeby analizowania, szukania i wyciągania własnych wniosków?

Podczas czytania tej książki zacząłem myśleć o smartfonach. Pamiętam moment premiery pierwszego iPhone’a i zachwyt nad tym, jak bardzo może on ułatwić codzienne życie i pracę. Smartfon miał być narzędziem. Dzisiaj mam jednak wrażenie, że bardzo często to ludzie stali się produktem smartfona. Wystarczy spojrzeć na współczesny świat. Ekrany są wszędzie. Powiadomienia, krótkie treści, scrollowanie, ciągłe bodźce. Szczególnie młodzi ludzie spędzają ogromną część życia online. Podobne obawy pojawiają się przy sztucznej inteligencji. AI jest fantastycznym narzędziem. Potrafi pomóc w pracy, podpowiedzieć rozwiązania, uporządkować wiedzę, a nawet wesprzeć kreatywność. Problem zaczyna się wtedy, gdy przestajemy traktować ją jako pomoc, a zaczynamy oddawać jej całe myślenie.

Najciekawsze są jednak pytania

W książce pojawia się wiele eksperymentów i przykładów pokazujących zarówno możliwości, jak i ograniczenia sztucznej inteligencji. Autor analizuje przypadki, w których modele AI zachowują się zaskakująco inteligentnie, ale też momenty, gdy kompletnie zawodzą przy rzeczach pozornie banalnych. Dragan porusza również temat tego, czym w ogóle jest inteligencja. Przywołuje koncepcje mówiące o tym, że inteligencja to umiejętność dostrzegania analogii i relacji między zjawiskami.

Tutaj książka wchodzi na poziom znacznie głębszy niż zwykła dyskusja o technologii. Dragan nie pyta wyłącznie o to, czy sztuczna inteligencja będzie „mądrzejsza” od człowieka. On próbuje zastanowić się nad czymś dużo bardziej fundamentalnym, czym właściwie jest myślenie i czy człowiek rzeczywiście różni się od maszyny aż tak bardzo, jak chcielibyśmy wierzyć.

Autor bardzo często rozbija nasze intuicje. Pokazuje, że wiele rzeczy, które uznajemy za „typowo ludzkie”, wcale nie musi być tak wyjątkowe. Kreatywność? Tworzenie skojarzeń? Rozmowa? Humor? Jeszcze kilka lat temu wydawało się, że to obszary nieosiągalne dla algorytmów. Tymczasem modele językowe zaczynają radzić sobie z nimi coraz lepiej. Budzi to duży niepokój, bo jeśli maszyna potrafi wygenerować tekst, który nas porusza, odpowiedzieć w sposób błyskotliwy albo stworzyć obraz wywołujący emocje, to automatycznie pojawia się pytanie: czy inteligencja jest czymś „mistycznym”, czy może jednak da się ją sprowadzić do odpowiednio złożonych procesów?

Dragan bardzo często porusza również temat świadomości. Nie robi tego w sposób akademicki czy ciężki. Wręcz przeciwnie, momentami przedstawia bardzo filozoficzne zagadnienia z dużą dawką humoru i ironii. Zadaje pytania, które wydają się absurdalne, ale po chwili okazują się zaskakująco trafne. Czy człowiek jest tylko biologicznym algorytmem? Czy nasze decyzje naprawdę są wolne? A może większość naszych zachowań to jedynie reakcje na bodźce, których nawet nie jesteśmy świadomi? Właśnie dlatego „Quo vAIdis” tak mocno zostaje w głowie. To nie jest książka o technologii. To książka o człowieku w epoce technologii.

Bardzo ciekawy jest też wątek dotyczący tego, jak AI wpływa na nasze codzienne funkcjonowanie. Dragan zauważa, że każda technologia z jednej strony daje nam wygodę, ale z drugiej odbiera pewne kompetencje. Tak samo było przecież z kalkulatorami, GPS-em czy smartfonami. Dzisiaj coraz mniej osób pamięta numery telefonów, orientuje się w terenie bez nawigacji czy potrafi skupić uwagę na jednej czynności przez dłuższy czas. Podobny proces może zachodzić ze sztuczną inteligencją.

Skoro AI potrafi napisać tekst, podsumować książkę, przygotować prezentację, rozwiązać zadanie czy odpowiedzieć na pytanie, czy człowiek nadal będzie ćwiczył własny umysł? Czy nie dojdziemy do momentu, w którym wygoda stanie się ważniejsza od samodzielnego myślenia? To chyba najbardziej niepokojący wniosek płynący z tej książki.

Dragan nie przedstawia jednak wyłącznie czarnej wizji przyszłości. W wielu fragmentach podkreśla, że sztuczna inteligencja sama w sobie nie jest „zła”. To niezwykle potężne narzędzie, które może pomóc w nauce, medycynie, nauce czy codziennej pracy. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy człowiek zaczyna bezrefleksyjnie oddawać technologiom kolejne obszary własnego życia.

Mam wrażenie, że właśnie dlatego ta książka trafia tak mocno do współczesnego czytelnika. Żyjemy w świecie permanentnego przebodźcowania, ekranów, krótkich treści i algorytmów walczących o naszą uwagę. „Quo vAIdis” działa trochę jak zatrzymanie się na chwilę i spojrzenie z dystansu na to wszystko, co dzieje się wokół nas.

Warto podkreślić, że autor nie moralizuje. Nie mówi, że należy wyrzucić smartfony, usunąć media społecznościowe i wrócić do życia offline. Raczej zachęca do refleksji i świadomego korzystania z technologii. Książka wywołuje dużo emocji, a po jej przeczytaniu człowiek zaczyna zadawać sobie więcej pytań.

Czy warto przeczytać Quo vAIdis?

Zdecydowanie tak. „Quo vAIdis” to jedna z tych książek, po których inaczej patrzy się na AI, smartfony, internet i codzienność. Nie dlatego, że autor daje konkretne recepty, ale dlatego, że zmusza do zatrzymania się. Najbardziej podobało mi się to, że autor potrafi mówić o trudnych rzeczach w sposób prosty, ale jednocześnie niezwykle błyskotliwy. Nie ma tutaj akademickiego języka ani przesadnie technicznych wyjaśnień. Jest za to dużo ironii, humoru i przemyśleń, które zostają w głowie jeszcze długo po przeczytaniu książki. „Quo vAIdis” to pozycja, która nie mówi czytelnikowi, co ma myśleć o sztucznej inteligencji. Ona raczej zmusza do zadania sobie pytania: dokąd właściwie zmierzamy? W obecnych czasach mam wrażenie, że właśnie dziś takie pytania są nam bardzo potrzebne.